Қаз 22, 2016 20:46 Asia/Almaty
  • Иранның танымал тұлғалары (89)

Бағдарламаның жалғасында Сейіт Əли Хамаданидің Кашмирдегі белсенділіктері және оның әлемнің осы аймағына Иранның өнері мен қолөнерін тасымалдауындағы рөлін баяндайтын боламыз.

Айтып өткеніміздей, ирандық мистик Мир сейіт Əли Хамадани х.қ.ж.с.б.714 жылы Хамадан қаласында дүниеге келген, бастапқы білім жолын жүріп өткеннен кейін ұлы ұстаздардан хадис ғылымы мен танымы, хикмет пен мистиканы үйренген жəне нəпсіні жеңу, рухани жоғарылау мен ақиқат жолын жүріп өтуде солардан əсер алған. Ол өз заманындағы мистиктер алдында ақиқат жолын жүріп өткеннен кейін ұстаздары тарапынан Ираннан тысқары жерде Ислам дінін насихаттау жəне ақиқатқа құштарларды бағыттау міндетін алды. Ол бұл миссияны өмірінің соңына дейін атқарған. Ол бүкіл өмірін ислам дінін насихаттауға, шəкірттер мен қызығушыларды тəрбиелеуге арнаған.

Сонымен қатар айтып өткеніміздей, Мир сейіт Əли Хамадани өзінің өмірінде 3 рет Кашмирге сапармен барған. Барлық дереккөздері бойынша, бұл сапарлар барысында Иран, Ирак, Кабул, Қандағар мен Бұхарадан көптеген сейіттер, танымал тұлғалар, мистиктер онымен бірге болған. Олардың көбі Кашмир жерінде тұрақтап қалған. Бүгінде олардың ұрпақтары Кашмир және Үндістанның басқа аймақтарында тұрады.

Дереккөздерінің барлығы дерлік Мир сейіт Əли Хамаданидің Кашмирге барған серіктерінің санын 700 адам деп жазған. Сонымен қатар, олар олар сейіт Əли Хамаданидің серіктері Иранның өнері мен қолөнерін Кашмирде таратқан деп санайды. Осылайша Мир сейіт Əли Хамаданидің халал жолмен қаражат тауып, Құдай жолында әрекет ету (нәпақа табу) арқылы өз-өзін қамтамасыз ете алатын идеал қоғам құру туралы ойын орындауды көздеген. Дереккөздері бойынша, Мир сейіт Əли Хамадани Кашмирге келгенде шәлі тоқу өнері жоғалу үстінде болған. Ол келіп, оның ойлары таралғаннан кейін және сұлтан Құтбеддин оның бағдарламаларына қолдау көрсетуінің арқасында шәлі тоқу қайтадан дами түсіп, Калмир халқының экономикалық қажеттіліктерін өтейтін табыс көздерінің бірі ретінде осы аймақтың экспорттық тауарларының қатарына қосылды.

Мир сейіт Əли Хамадани бас киім тоқу арқылы өз өмірінің қаражатын шығарып отырған. Осы іс арқылы баршаға, жалпы халық, сопылар мен ғалымдарға халал жолмен жұмыс істеп, табыс табуды үйретіп отырған. Бас киім тоқу өнері Мир сейіт Əли Хамадани қайтыс болғаннан кейін бұрынғыдай Кашмирдің қолөнер түрлерінің бірі ретінде жалғасын тауып, осы күнге дейін бұл кәсіп Кашмир халқының табыс табу жолдарының бірі болып келеді.

Мир сейіт Əли Хамадани  Кашмир халқына тәлім-тәрбие беру арқылы бұл жерді «Кіші Иранға» айналдырды. Кашмирде шәлі тоқу Мир сейіт Əли Хамаданидің осы өнер түріне қызметі арқасында әлі күнде дейін «Амири ісі» деп аталады. Кашмирде Мир сейіт Əли Хамаданидің арқасында шәлі тоқу мен бас киім тоқу ғана емес, Иранның басқа да жергілікті қолөнер түрлері тарады. Сондықтан бүгінде Кашмир тарихын зерттеушілердің барлығы дерлік, соның ішінде профессор Шамседдин Ахмад, Нишат Ансари, Фаруғ Бахари, доктор Экбаль, Мохеб әл-Хасан Кашмирде қолөнердің пайда болуын  Мир сейіт Əли Хамаданимен байланыстырады. Ираннан әртүрлі ғылымдар, мәдениет пен жаңа құндылықтарды Кашмирге тасымалдаумен қоса, Мир сейіт Əли Хамадани Кашмирде Иранның өнерлері мен кәсіптерінің дамуына айрықша кеңістік тудырды. Шын мәнінде сейіт Əли Хамадани мен оның серіктері Кашмирге келгеннен кейін ондағы өнерлер мен кәсіптер қарқындап дами түсті. Әлі күнге дейін Үндістанның осы үлкен бөлігінің экономикалық қарқыны мен танымалдығын кепілдендіріп отыр. Жүн мен жібектен маталар тоқу, әралуан жоба және түрлі түстермен әдемі кілемдер тоқу, ағаш және қағаз бетіне бояумен өрнек салу, ағаш бетіне ойып өрнек салу – осындай кәсіптердің бірі.

Бұл өнерлер мен кәсіптер ұзақ ғасырлар бойы Кашмирде қолданылып келген, әлі де жалғасып келеді. Бұл өнерлер мен кәсіптерге көңіл аудару зерттеушілерге Иран мен Үндістан, әсіресе Кашмир арасында тығыз қарым-қатынастың қалыптасу себептерін анықтауда жол сілтей алады. Иран мәдениеті осы өнерлер мен кәсіптермен бірге Кашмир жеріне енді. Тіпті Кашмир бар көптеген кәсіптер әлі күнге дейін ирандық атаумен аталады: кебабпәзи – кебаб пісіру, зәргәри – зергерлік, кағазсази – қағаз жасау, намадсази – киіз илеу, зәридузи – алтын жіппен кестелеу, кузегәри – қыш бұйымдарын жасау және т.б. Кашмирдің сұлтаны осы кәсіптердің дамуын қолдап, оны өз елінің түкпір-түкпіріне таратты. Мысалы, сұлтан Зейналабедин сол заманда Иранның құрамында болған Самарқандтың кітап түптеу, қағаз жасау, кілем тоқу, мұқаба жасау, қаламсалғыш жасау және ойып өрнек салу өнерлерінің шеберлерін Саринегярға шақырды. Ол сонымен қатар кашмирліктердің бір тобын осы кәсіптерді жақсы үйреніп қайту үшін Иранға жіберген.  Осылайша Кашмирдің өнерлері мен кәсіптері Иранның өнерлері мен кәсіптерімен араласып, исламдық Иранның Үндістанның солтүстігіне мәдени ықпалының таралуына қолайлы жағдай жасалды. Көптеген зерттеушілердің сенімінше, сол себепті Кашмирдің шәлі тоқу өнеркәсібі «пәшмине» (жүннен тоқылған бұйым) және «тус» (Тус қаласы) деген атаулармен дүние жүзіне әйгілі болды.

Мир сейіт Əли Хамадани Кашмирге екінші сапарында исламды насихаттау үшін  Ладдахқа қысқа сапармен барды.  Ол онда Ладдах ешкісінің денесіне жабысқан қысқа жүннен алынатын жүннің бір түрін өзімен бірге әкеліп, шәлі тоқиды. Бұл Кашмир шәлісінің сапасы мен жұмсақтығынан қатты әсер етті.  Шәлдің бұл түрі әлі де Кашмирдің ең қымбат әрі ең бағалы шәлі түрі болып саналады. Өйткені өте жұмсақ та жылы, уақыт өте келе әдемірек, мөлдірірек әрі бағалырақ бола түседі. Бұл іс Кашмирдің шәлі тоқу өнерін жаңа сатыға көтеріп, бұл жердің экономикасында осы уақытқа дейін маңызды да оңды рөл ойнап келеді. Сондықтан Мир сейіт Əли Хамадани үнді халқы үшін бір тұлға әрі дінбасы ғана емес, осы аймақтың экономикасына өзгеріс енгізіп, гүлдендіре алған өнерпаз әрі кәсіпкер адам. Сол себепті Кашмир тарихын зерттеушілердің барлығы дерлік  Мир сейіт Əли Хамадани Кашмирге келген кезде бұл аймақтың экономикалық тоқырау кезеңі аяқталып, соның нәтижесінде Кашмир халқының санасы, мәдениеті мен экономикалық өмірінде төңкеріс болды деп санайды.

Тарихшылардың айтуы бойынша, Мир сейіт Əли Хамадани Кашмирге келген кезде 12 мың мүсінші пұт жасаумен айналысқан. Бұл адамдардың көбі пұт жасауды өзінің кәсібі етіп алған болатын. Мир сейіт Əли Хамадани мен оның серіктерінің талпыныстарының арқасында Кашмир пұт жасаушы тас қашаушылары әдемі жазумен тас қашап, оларды қабірлер, мешіттер, дәруіштер үйі мен сарайларда пайдала бастаған. Осы арқылы ирандық-исламдық сәулет өнері  осы аймақта біртіндеп қанат жая бастады.

Бұл ұлы тұлға өзі теріске шығаруды көздеген әрбір тақырыптың орнын басатын тақырыпты дәлелдеп отырған. Ол осы тәсіл арқылы Кашмир халқының Иранның мәдениеті мен өркениетіне қарсы шығуының алдын алып, осы екеуінің арасында сындарлы әріптестік тудырып отырған.